Niech człowiek będzie człowiekiem

Męskość jest tematem przewodnim 52. Tyskich Spotkań Teatralnych, które odbędą się w dniach 22–29 listopada. Jednym z prezentowanych podczas festiwalu spektakli będzie Niemęski w reżyserii Darii Kubisiak. O odchodzeniu od patriarchalnych wzorców, sile wrażliwości i teatrze, który potrafi zmieniać rzeczywistość, rozmawiamy z Grzegorzem Mielczarkiem, aktorem, pedagogiem i rektorem Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie.

Zacznijmy od samego tytułu spektaklu Niemęski. To słowo, które często pojawia się jako zarzut, czasem wręcz obelga. Czym dla Pana jest „niemęskość”? Czy po pracy nad spektaklem to określenie nabrało nowego znaczenia?

Zdecydowanie. Przede wszystkim zmierzyliśmy się z tematem, który dotyczy nas wszystkich – z odchodzeniem od patriarchalnych wzorców, które przez wiele lat definiowały społeczną pozycję mężczyzny. Mam poczucie, że jesteśmy świadkami upadku pewnego porządku i nie ma już od tego odwrotu. Oczywiście są środowiska, które próbują go za wszelką cenę zachować, ponieważ postrzegają zmianę jako zagrożenie dla pozycji mężczyzn. Gdybyśmy zaczęli od tego, czym jest męskość, podejrzewam, że bardzo szybko ugrzęźlibyśmy w stereotypie, od którego chcę odejść jak najszybciej. Męski, czyli jaki? Mocny, silny, agresywny, władczy, dominujący, niemający przestrzeni na inność, różnorodność, słabość? A przecież to ogromne ograniczenie, wręcz zaprzeczenie człowieczeństwa. Żyjemy w czasach, w których ponownie do głosu dochodzą siła i agresja, a jednocześnie rozwijamy technologie w nieprawdopodobnym tempie. Powiedziałbym jednak, że nie boję się o rozwój technologiczny, lecz o rozwój człowieczeństwa. O to, żebyśmy nie zatracili czegoś, czego maszyny nie mają – empatii, kruchości, zdolności budowania autentycznych relacji. Dlatego poczytuję sobie za wielki przywilej, że jako aktor, ale też jako mężczyzna, mąż i ojciec, mogłem uczestniczyć w tym przedsięwzięciu. Mam nadzieję, że nasza praca stanie się dla kogoś impulsem do przyjrzenia się sobie i zakwestionowania przekonań, które dotąd wydawały mu się oczywiste.

Przez pokolenia mężczyzn wychowywano w przekonaniu, że męskość to siła, niezależność i ukrywanie słabości. Tymczasem aktorstwo wymaga niemal czegoś przeciwnego – emocjonalnej otwartości i gotowości do odsłaniania siebie. Czy środowisko teatralne daje mężczyznom większą swobodę w wyrażaniu emocji?

Tak. Przymierzając role, człowiek dostrzega inne ludzkie kondycje. Użycza postaci swojego głosu i wrażliwości, ale jednocześnie zaraża się innym człowiekiem. To powoduje, że artyści teatru są, mam takie wrażenie, bardziej empatyczni. Jakby ten ludzki radar był lepiej nastawiony, bardziej czujny. Ktoś powie, że zawody artystyczne są „niemęskie”. I znów szufladkujemy. Chcemy wszystko zdefiniować, domknąć, nazwać, często dla wygody. A przecież w różnorodności, w inności, w czymś, co wykracza poza schemat, jest wielka siła. Artyści mają tę szansę – albo są zmuszeni przez uprawianie tego zawodu – żeby nie definiować wszystkiego zero-jedynkowo. Nie ukrywajmy, że czasami mamy gorszy dzień, że jest przestrzeń na znak zapytania, na jakąś nieumiejętność. My i tak składamy się ze słabości. To, że czasami obnażymy swoją niemoc, nas uszlachetnia i uczłowiecza. Stajemy się ludźmi prawdziwymi i godnymi zaufania. Paradoksalnie ci, którzy na scenie przybierają maski, wyzwalają się z potrzeby przybierania ich w życiu.

Za tekst i reżyserię Niemęskiego odpowiada Daria Kubisiak. To opowieść o męskich doświadczeniach tworzona z kobiecej perspektywy. Przez lata to często mężczyźni opowiadali w teatrze historie kobiet, tutaj sytuacja w pewnym sensie się odwraca. Na ile ten spektakl mówi o tym, jak mężczyźni widzą siebie, a na ile o tym, jak postrzegają ich inni?

Życzyłbym sobie, żeby więcej mężczyzn dotykało tego tematu, żebyśmy z męskiej perspektywy o tym mówili. Teraz rzeczywiście zostaliśmy zaproszeni do tej podróży przez kobietę i to jest jej perspektywa. Jest w tym piękny gest pewnej prowokacji. Daria proponuje swoją intelektualną podróż, swoje doświadczenie i dzięki nam przygląda się męskości. Może to też spowodować potrzebę, żeby kamerę ustawić pod innym kątem, w innym oświetleniu. Bo nasza perspektywa może być inna. Daria zmusza nas do poszukiwania odpowiedzi. Życzyłbym teatrowi i nam, żeby ten temat był podejmowany, żebyśmy w nim meandrowali, bo to jest społecznie i kulturowo konieczne. Wierzę, że taki gest teatralny potrafi uruchomić rozmowę. Widzimy spojrzenia par, które być może mają nieprzepracowane tematy. To początek rodzinnej i społecznej rozmowy. Teatr pozwala używać języka skojarzeń, języka poetyckiego, który przenosi rozmowę na poziom inny niż radykalne okrzyki i toporne wymachiwanie sztandarem „męskości”.

Czy wierzy Pan, że teatr ma rzeczywistą moc zmieniania świata, czy raczej pozwala nam lepiej zrozumieć rzeczywistość?

Głęboko wierzę, że ma moc zmieniania. Nie tak spektakularną jak działania militarne czy gospodarcze, ale nieprawdopodobnie subtelną. To nie działa natychmiast. Teatr uruchamia w człowieku pewne pokłady, które może były zastygłe, nieodkryte, zapomniane. Często zostaje z nami powidok, coś, co kiełkuje i rodzi się dopiero z opóźnieniem. Podobnie muzyka – działa na nas, nawet kiedy nie znamy języka. Każde wyjście do teatru, galerii, na koncert niesie ze sobą dobro obcowania z materią, która zasiewa w nas znaki zapytania. A społeczeństwo, które się emocjonalnie wygasza, jest łatwiejsze do manipulacji, do przyjmowania nieprawdy. W dobie fake newsów walczmy o człowieczeństwo, a nie poddawajmy się temu, co podsuwają algorytmy. Teatr jest żywym spotkaniem aktora z widzem. Ten analogowy wymiar spotkania jest w tych czasach bezcenny.

Jako rektor Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie obserwuje Pan kolejne pokolenia aktorów. Coraz więcej mówi się o granicach, podmiotowości studentów i zmianie tradycyjnej relacji między pedagogiem a uczniem. Czy zmienia się również samo nauczanie aktorstwa?

Zmienia się, oczywiście. Zmienia się język komunikacji młodego pokolenia. Ale przede wszystkim zmieniło się – i to jest dla mnie bardzo ważne – wyczulenie na drugiego człowieka. Mamy w szkole mechanizmy po to, żeby studenci czuli się komfortowo, bezpiecznie. Trzeba słuchać młodego pokolenia. Młodzi ludzie potrafią precyzyjnie mówić o swoich potrzebach. Cieszę się, że nie krępujemy się mówić o potrzebie zmian. To obopólna piękna nauka. Relacja między studentem a pedagogiem musi być obudowana szczerością i prawdą. Nie mistrz–uczeń, lecz człowiek–człowiek. Szukajmy autentyczności, nie hierarchizowania, które pozycjonuje nas na fałszywej szachownicy.

Zwykle rozmawiamy o tym, czego młodzi ludzie mogą nauczyć się od mistrzów. Chciałabym odwrócić tę perspektywę: czego Pan, jako aktor i pedagog, nauczył się od swoich studentów?

Moi pedagodzy mówili, że uczenie się od młodszych kolegów jest zaszczytem. Teraz mogę powiedzieć to samo. To coś bardzo ożywczego i pięknego. Młodzi ludzie przychodzą ukształtowani przez relacje, książki, muzykę, filmy. Widzą świat inaczej. To permanentna nauka postrzegania świata, a co za tym idzie – również komunikowania się na scenie. Uważam zresztą, że zadaniem pedagoga nie jest formatowanie młodego człowieka na własne podobieństwo. Nie chodzi o to, żeby wszyscy studenci myśleli tak samo, grali tak samo czy patrzyli na teatr oczami swojego mistrza. To byłoby ogromne zubożenie. Wolę myśleć o pedagogu jako o kimś, kto pomaga młodemu artyście odkrywać i rozwijać własną wyobraźnię. Kto podpowiada, sugeruje, czasem bardzo subtelnie wskazuje nowe możliwości, ale nie narzuca gotowych rozwiązań. Najpiękniejszy moment w pracy pedagoga przychodzi chyba wtedy, gdy student odkrywa przestrzeń, do której jego nauczyciel sam nigdy nie dotarł. Gdy dzięki odpowiedniemu prowadzeniu, ale przede wszystkim dzięki własnej intuicji, talentowi i odwadze, zaczyna przekraczać granice swojego mistrza. Wtedy można powiedzieć, że wykonało się dobrą pracę. Nie ukształtowało się kogoś na własny obraz, ale pomogło mu stać się sobą.

Na koniec wróćmy do początku naszej rozmowy. Czy potrzebujemy dziś definiować, co jest męskie, a co niemęskie?

No właśnie nie. Dlatego użyłem tylu słów, z których zapewne pani wytnie sporą część i będzie szukać esencji! Uciekałbym przed definiowaniem. Im mniej definicji, które miałyby określać człowieka, tym lepiej. Niech człowiek będzie człowiekiem, a człowieczeństwo człowieczeństwem. Niech to będą kategorie podstawowe. A „męski”, „niemęski” – komu to jest potrzebne? Definicje szufladkują. Jedni w swojej szufladzie czują się komfortowo, ale inni czują się zamknięci w hermetycznej klatce i pytają: „Dlaczego świat mnie tam zamknął?”. Człowiek pozbawiony wolności jest człowiekiem smutnym, a czasami może stać się również człowiekiem groźnym. Dlatego wolność jest nam tak bardzo potrzebna. Wolność do bycia sobą, do odkrywania własnej wrażliwości, do nieustannego poznawania świata i drugiego człowieka. I właśnie tej wolności powinniśmy bronić.

rozmawiała Monika Wieczorek

Program 52. Tyskich Spotkań Teatralnych, które odbędą się w dniach 22–29 listopada dostępny jest tutaj.