Nie od razu miasto zbudowano

Miasto nie powstało także na „surowym korzeniu”, a obszar ten zamieszkiwany był przez co najmniej kilkaset lat wcześniej. Pierwszą wzmiankę o wsi Tychy można znaleźć w protokolarzu miasta Pszczyny, czyli księdze miejskiej z 1467 roku. Zanotowano tam: „Dominikowi z Tychów wypłacono 5 groszy”. Ta informacja dostępna w materiale źródłowym jest dla nas potwierdzeniem, że w tym roku wieś Tychy na pewno istniała. Obejmowała skupiska składające się z osiedli kmiecych i zagrodniczych leżących przy wiejskiej drodze. W XVIII wieku pojawiają się nowe jej odnogi, sięgające poza obręb dotychczasowego zasięgu obszaru – w znacznej odległości od macierzystej jej części – Glinka, Żwaków, Czułów, Mąkołowiec, Wartogłowiec, Zawiść.
Tychy mają historię znacznie dłuższą niż ostatnie siedemdziesiąt pięć lat miasta. Czym jednak były przed 1951 rokiem? W okresie dwudziestolecia międzywojennego i zmieniającej się rzeczywistości politycznej Górnego Śląska?
Po plebiscycie w marcu 1921 roku i przyłączeniu obszaru Tychów do państwa polskiego został wybrany polski zarząd gminy, na którego czele, po wygranych wyborach z 28 lipca 1923 roku stanął Jan Wieczorek, sprawował urząd naczelnika gminy w latach 1923–1939. Siedzibą naczelnika został budynek wybudowany w 1906 roku, nazywany powszechnie magistratem (dziś Muzeum Miejskie w Tychach). Władze gminy urzędowały tutaj do połowy lat 50. XX wieku. Skład pracowniczy tyskiego magistratu, w okresie międzywojennym, nie ulegał wielkim zmianom. Pracownicami administracji były m.in.: Łucja Buczkówna, Klara Rysiówna, Julia Krzyżowska, Jan Szymiczek czy Zygmunt Loska. Naczelnik Wieczorek był osobą energiczną i nad wyraz kompetentną, mocno związaną z Tychami – już w latach 20. podejmował próby uzyskania zgody na nadanie gminie wiejskiej – jaką były jeszcze Tychy – praw miejskich. Udało się to dopiero w kolejnej dekadzie, 14 września 1932 roku przyjęto na wniosek naczelnika Wieczorka uchwałę, „by poczynić starania u odpowiednich władz o przyznanie gminie charakteru miejskiego”. Dzięki temu Śląska Rada Wojewódzka 20 listopada 1933 roku wydała pozytywną decyzję, przyznając: „z dniem 1 stycznia 1934 r. roku gminie Tychy prawa gminy miejskiej”, podpisaną przez samego wojewodę Michała Grażyńskiego. Wraz z tą decyzją gmina Tychy otrzymała częściowe prawa miejskie, nadal pozostając jednak gminą wiejską.
Gmina Tychy liczyła wówczas prawie dziesięć tysięcy mieszkańców, zajmowała obszar 35,45 km kwadratowych. Sąsiadowała z gminami: Paprocany, Urbanowice, Jaroszowice i Wilkowyje – dziś dzielnicami Tychów, dawniej osobnymi bytami administracyjnymi. Część praw miejskich, które gmina otrzymała, dotyczyło wyłącznie finansów, dzięki temu w kasie miejskiej pozostawała znaczna suma pieniędzy pozyskiwana w wyniku pobieranych opłat, podatków. Pozwoliło to na większe inwestycje na obszarze gminy: elektryfikację niektórych jej terenów, remonty budynków czy brukowanie głównych arterii.
Częściowe prawa miejskie przyznane Tychom w pierwszej połowie lat 30. stały się dla dotychczasowej gminy wiejskiej kolejnym kamieniem milowym, dla wielu jej ówczesnych mieszkańców krokiem ku czemuś większemu – miastu, które już rozwija się na tym obszarze, przyjdzie jednak jeszcze na nie czekać do lat 50. Pełne prawa miejskie nadano Tychom w 1950 roku, z wejściem w życie 1 stycznia 1951 r.

Strona tytułowa „Gazety Urzędowej Województwa Śląskiego”, 7 grudnia 1933 roku z tekstem uchwały o nadaniu Tychom praw gminy wiejskiej. Zbiory Biblioteki Śląskiej
Zarząd Gminy Tychy, 1939 r.
Siedzą (od lewej): ławnik Jan Skocza, naczelnik gminy Jan Wieczorek, ławnik Paweł Sojka. Stoją ławnicy (od lewej): Gustaw Pisarzowski, Mikołaj Kściuk, Marcin Pisarzowski. Skan z publikacji: L. Musioł, Tychy. Monografia historyczna, Tychy 1939 (reprint 1993), s. 100.

Agata Berger-Połomska
Muzeum Miejskie w Tychach